De verwoesting van Guernica

Op 26 april 1937 - deze week, deze maand, en dit jaar dus precies 88 jaar geleden - wordt de Baskische stad Guernica in Spanje door Duitse en Italiaanse vliegtuigen met de grond gelijk gemaakt. Het is het allereerste terreurbombardement uit de geschiedenis. Bij het bombardement komen vele honderden mensen om het leven. Een achtergrondartikel.

Op 26 april 1937 treft het kleine Baskische stadje Guernica in Noord-Spanje een van de meest schokkende en gewelddadige gebeurtenissen van de Spaanse burgeroorlog. Op dat moment wordt er de wekelijkse markt gehouden, waar boeren uit de omgeving hun producten verkopen aan de ongeveer 5.000 inwoners van Guernica. De strategisch gelegen stad wordt wreed gebombardeerd door Duitse en Italiaanse vliegtuigen, in dienst van de Nationalistische troepen onder leiding van generaal Francisco Franco.
De vernietiging van Guernica - ook nog eens geklassificeerd als een ‘open stad’, dus zonder militaire doelen! -  leidt tot een zeer grote internationale schok en is sindsdien hét symbool geworden van de gruwelen van oorlog. 2 dagen later bezetten de troepen van Franco de stad.

Gevoelige klap

De aanleiding voor de aanval op Guernica is de strategische ligging van het stadje in de Baskische regio, die op dat moment in handen is van de Republikeinse regering. Guernica ligt als een belangrijk centrum voor de Baskische cultuur en identiteit op dat moment op de route tussen de Baskische hoofdstad Bilbao en het front van de burgeroorlog. Door Guernica aan te vallen hopen Franco’s troepen de strategische locatie te veroveren en een gevoelige klap uit te delen aan het moreel en de mobilisatie van de Baskische strijdkrachten.
Andere reden om Guernica plat te bombarderen, is die van wraak op eerdere aanvallen door de Basken op Nationalistische doelen.

3 uur lang

Het bombardement op Guernica begint rond 16.30 uur in de middag en duurt maar liefst zo’n 3 uur! Eerst vliegen 3 eskaders van ronkende Duitse Junkers JU52-bommenwerpers over de stad en werpen bommentapijten, bestaande uit kleine bommen, 250 kilo zware bommen, brisantbommen en brandbommen, waardoor veel gebouwen in brand vliegen. Het blijkt dat veel schuilplaatsen niet bestand zijn tegen de vele bommen.
Daarna volgen de gierende Italiaanse Savoia-Marchetti jachtbommenwerpers die de stad genadeloos onder vuur nemen met machinegeweren en onophoudelijk doelgericht schieten op de vluchtende mannen, vrouwen en kinderen. Brandende koeien, schapen en paarden rennen in hysterische paniek rond totdat ze sterven.
Naar schatting nemen zo’n 30 tot 35 Duitse en Italiaanse vliegtuigen deel aan de verwoestende aanval.

1.500 tot 1.600

De gevolgen voor Guernica zijn catastrofaal. Het centrum van de stad wordt volledig verwoest, met name de historische gebouwen. De bekende ‘Eik van Guernica’, een mythische vrijheidsboom in het centrum van de Baskische stad, waaronder de heren van Biskaje, later de koningen van Spanje, trouw zweren en beloven de vrijheid te bewaren, overleeft het bombardement, terwijl het toch een groot doelwit is van de falangisten en de nazi’s. Overigens, na het bombardement krijgt deze boom een persoonlijke bewaker. Helaas gaat de boom alsnog verloren aan een ziekte. Volgens de traditie is daarna weer een nieuwe eik geplant, inmiddels de 4e al.
Naar schatting komen 1.654 burgers tijdens het bombardement om het leven, maar het precieze en juiste aantal slachtoffers is nooit met enige zekerheid écht nauwkeurig vastgesteld. Velen worden gedood door de bommen, brand en ingestorte gebouwen, anderen sterven de dagen erna en later aan hun verwondingen. Duizenden anderen raken licht- tot zwaargewond.

Oorlogsmisdaden

De aanval op Guernica veroorzaakt een grote schokbeweging in de internationale gemeenschap. Ooggetuigenverslagen en foto’s van de verwoesting verspreiden zich snel over de hele wereld en maken diepe indruk. De Baskische regering beschuldigt openlijk Duitsland en Italië van oorlogsmisdaden. De Spaanse Republikeinse regering gebruikt de tragedie zeer nadrukkelijk om aandacht te vragen voor de vreselijke gruwelen van de burgeroorlog en om de internationale steun voor de Nationalisten aan de kaak te stellen.

Onderdeel

De precieze toedracht van de aanval op Guernica is overigens zeer lange tijd omstreden geweest. De Nationalisten ontkennen aanvankelijk iedere betrokkenheid en proberen lange tijd de verantwoordelijkheid af te schuiven op de Republikeinen. Pas decennia later erkennen Duitse historici dat de Luftwaffe, de Duitse luchtmacht, zonder meer een centrale rol heeft gespeeld in de wrede bombardementen. Ook de Italiaanse Aviazione Legionairia bevestigt de eigen deelname. Sterker nog, duidelijk wordt dat voor hen de aanval op Guernica  ’slechts’ bedoeld is geweest om nieuwe moderne bombardementstactieken te testen.
Uit onderzoek blijkt verder, dat de aanval op Guernica onderdeel is van een veel bredere tactiek van de Nationalisten om de burgerbevolking in Spanje te terroriseren en hun weerstand definitief te breken. Het is een mensonterend voorbeeld van de toenemende brutaliteit en het doelgericht genadeloos aanvallen van burgers tijdens de Spaanse burgeroorlog.

Het bombardement
op Guernica
begint
rond 16.30 uur
en duurt
maar liefst
meer dan 3 uur!

De beroemde schilder Pablo Picasso reageert in zijn huis in Parijs op de gebeurtenissen door het monumentale schilderij ‘Guernica’ te schilderen, een expressionistisch meesterwerk dat de verschrikking en menselijke ellende van de aanval zeer indringend weergeeft. Het schilderij met de enorme afmetingen van 3,49 meter hoog en 7,76 meter breed, wordt - en is nog altijd! - een iconisch anti-oorlogssymbool dat de gruwelen van de Spaanse burgeroorlog en de opkomst van het fascisme in Europa nadrukkelijk weerspiegeld. Guernica wordt overigens tentoongesteld in ‘Museo Reina Sofía’ in Madrid. Het wordt het beschouwd als een belangrijk werk van het kubisme en als een zéér krachtig statement tegen de oorlog.

Iconisch symbool

De aanleiding voor
de aanval op Guernica
is de strategische ligging
van het stadje
in de Baskische regio