De kraamkamertjes in de boom

Nu de bladeren van de bomen zijn gevallen, hangen bij sommige bomen balletjes aan de takken. Het lijken wel kleine appeltjes, of hele ronde eikeltjes. Want ze hangen vaak aan een eikenboom. In zekere zin zijn het inderdaad vruchtjes, niet van een boom, maar van een insect. Het zijn galappeltjes.

VELDHOVEN - Galappels of gallen zijn er te vinden in allerlei soorten en maten. Echt duizenden verschillende soorten. De gallen worden meestal veroorzaakt door parasieten, die op de plant leven. Dat kunnen insecten zijn zoals galwespen en galmuggen (vanzelfsprekend), maar ook bladluizen, kevers en vlinders. Zelfs mijten, kleine spinachtigen, bacteriën en virussen kunnen de vergroeiingen veroorzaken op alle delen van de plant: op de wortels, de stengels, op bloemen en vruchten en op stammen, takken en knoppen, maar vooral op bladeren. Ze zijn te vinden op allerlei plantengroepen, van algen en paddenstoelen tot bomen. De zomereik is een kampioen met wel 75 verschillende gallen. Soms zijn ze heel klein, maar andere keren groeien ze uit tot heksenbezems van wel 2 meter doorsnede of tot supergezwellen op beuken van 80 centimeter.

Oorlogsvoering

Galvorming is eigenlijk een vorm van chemische oorlogsvoering. De daders verstoren de stofwisseling van de plant. Een galwesp bijvoorbeeld, zoekt een jong eikenblaadje. Daarin wordt een eitje gelegd en dan volgt de reactie van het blad. Er ontstaat een galapppeltje, dat dient als een veilige kraamkamer voor het larfje dat daarin uit het ei kruipt.
Het diertje leeft in die galappel van de sappen van de woekering die de cellen afscheiden. In de herfst verpopt de larf zich. Een paar maanden later komt uit de pop een vrouwtje dat zich een weg naar buiten vreet. Dus als zo’n galappeltje een mooi rond gaatje heeft is de galwesp gevlogen.

Builenbrand

De eikengalwespen hebben nog een 2e leg. In het voorjaar worden weer eitjes gelegd, waar kleine roodharige galletjes van komen. Daar komen zowel mannetjes als vrouwtjes wespen uit. De gallen leveren meestal geen gevaar op voor de planten. Soms worden ze in hun groei beperkt, maar ze gaan er niet dood aan. Anders is het, wanneer de planten tot voedsel dienen. Dan veroorzaken gallen zieke planten. Bijvoorbeeld builenbrand op maïs, wratziekte op de aardappel en de viltgallen op de druif. Toch kan de wereld niet zonder gallen...
Bij veel vlinderbloemigen, zoals luzerne, ontstaan aan de wortels gallen door bacteriën: stikstofknolletjes. Stikstof uit de lucht wordt in de bolletjes opgeslagen, waar zowel de plant als de bacterie plezier van hebben. Dit vastleggen van stikstof is één van de belangrijkste processen voor het leven op deze aarde. Het levert 40% van alle biologisch gebonden stikstof.

Inkt

De gallen bevatten veel bijzondere stoffen. Dat is al sinds mensenheugenis bekend. Vandaar dat er verschillende toepassingen zijn van gallen. Galinkt is een hele bekende en belangrijke toepassing. De Romeinen kenden het al en alle belangrijke documenten werden eeuwenlang vastgelegd met galinkt. Gallen op hondsdraf worden in Frankrijk als lekkernij verkocht. Omdat de gallen van de eik erg veel looizuur bevatten, dienden ze voor de leerindustrie.

Leonardo da Vinci gebruikte voor al zijn tekeningen, schetsen en geschriften galinkt. Omdat het watervaste inkt is en niet uitwisbaar was het dé inkt voor documenten en papieren die lang bewaard moesten blijven. Ook de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, partituren van Bach en de schetsen van Rembrandt zijn met galinkt gemaakt.

Gaatje

Gallen zijn nu goed zichtbaar. Tijdens een boswandeling is het voor kinderen en volwassenen overigens leuk om de galappeltjes te zoeken. Zit er geen gaatje in, dan moeten ze in het bos blijven zodat de wesp eruit kan kruipen en zijn eigen wespenleven kan leiden.

In elke gal
zit
een
beestje